Choroby przenoszone przez kleszcze

dr hab. n. med. Ernest Kuchar
Klinika Pediatrii z Oddziałem Obserwacyjnym WUM
Choroby przenoszone przez kleszcze
Fot. Pixabay.com

Co to są kleszcze?

Kleszcze są niedużymi (maksymalnie 15-30 mm długości) stawonogami należącymi do pajęczaków z podgromady roztoczy (Acari). Na świecie występuje ponad 700 gatunków kleszczy. Prawie wszystkie gatunki kleszczy zasiedlają półkulę północną – Europę, Azję i Amerykę Północną. Służy im ciepły i wilgotny klimat, dlatego często spotyka się je w krajach tropikalnych. W Europie występują do wysokości 1000–1500 m n.p.m., dlatego praktycznie nie ma ich na przykład w Szwajcarii, jednak w związku z ociepleniem klimatu zasięg kleszczy również się zwiększa.

W Polsce występuje kilka gatunków kleszczy, z których istotne znaczenie dla ludzi ma kleszcz pospolity (Ixodes ricinus). Kleszcze zamieszkują tereny łąk, zarośli i lasów, najliczniej występując na pograniczu poszczególnych biotopów. Owady te są pasożytami zewnętrznymi kręgowców, drobnych gryzoni (myszy), zwierzyny płowej, bydła, koni, ptaków, rzadziej gadów. Człowiek jest dla nich żywicielem przypadkowym.

Kleszcze są rozdzielnopłciowe. Ich cykl rozwojowy obejmuje formę jaja, larwy, nimfy oraz postać dorosłą. Żywią się krwią, dlatego są wyposażone w ryjkowaty narząd gębowy przystosowany do ssania krwi, zaopatrzony w liczne ząbki ustawione przeciwnie do kierunku wkłucia, co zakotwicza kleszcza w skórze żywiciela. Kleszcze z rodzaju Ixodidae, w tym kleszcze pospolite, spożywają krew tylko trzy razy w życiu – przeistoczenie się w kolejną formę rozwojową wymaga zatem żerowania na trzech gospodarzach. Bez posiłku mogą żyć nawet do dwóch lat. Pełen cykl rozwojowy trwa także około 2 lat.

Aktywność kleszczy zależy od temperatury otoczenia. Jej wzrost powoduje zwiększenie aktywności kleszczy, która w Polsce rozpoczyna się na przełomie marca i kwietnia i trwa do października/listopada, jednak choroby odkleszczowe są zgłaszane przez cały rok. Szczyt aktywności kleszczy przypada na okresy: maj/czerwiec oraz wrzesień/październik. Kleszcze pełnią rolę wektorów licznych chorób zakaźnych. W czasie ssania krwi wstrzykują one do tkanek żywiciela ślinę, z którą do organizmu żywiciela mogą się dostać różnorodne drobnoustroje chorobotwórcze. Należą do nich: riketsje i inne rodzaje bakterii, wirusy oraz pierwotniaki. Zdarza się więc przeniesienie więcej niż jednego drobnoustroju.

Do najważniejszych chorób przenoszonych przez kleszcze na całym świecie należą: borelioza z Lyme, gorączka Q (rzadko, częściej przenoszona w skażonych odchodach), gorączka kleszczowa Kolorado, gorączka plamista Gór Skalistych, afrykańska gorączka odkleszczowa, krymsko-kongijska gorączka krwotoczna, tularemia, dur powrotny, babeszjoza, erlichioza (anaplazmoza), kleszczowe zapalenie mózgu, a także anaplazmozy bydła.

Jakie choroby zakaźne przenoszą kleszcze w Polsce i jak często występują te choroby?

W Polsce do chorób przenoszonych przez kleszcze należą: borelioza z Lyme, gorączka Q, tularemia, bartonelloza, babeszjoza, erlichioza (anaplazmoza), kleszczowe zapalenie mózgu, a także riketsjozy z grupy gorączek plamistych. Zgodnie z aktualnymi danymi epidemiologicznymi, największe znaczenie mają dwie choroby: borelioza z Lyme, której prawie 13 000 przypadków zgłoszono w Polsce w 2013 roku, oraz kleszczowe zapalenie mózgu, którego zgłoszono ponad 200 przypadków. Pozostałe choroby przenoszone przez kleszcze albo nie są zgłaszane, albo są to pojedyncze przypadki.

W jaki sposób można zapobiegać ugryzieniom przez kleszcze?

Zapobieganie ugryzieniom przez kleszcze polega na unikaniu pobytu na terenach zwiększonego ryzyka, gdzie kleszcze występują często, szczelnym osłonięciu skóry odpowiednim ubraniem z długimi rękawami, długimi spodniami, wysokimi skarpetami naciągniętymi na nogawki, butami z wyższą cholewką i ubieraniu czapki z daszkiem lub kapelusza, które chronią przed bezpośrednim kontaktem kleszcza ze skórą. Zalecane są ubrania w jasnym kolorze, bo wówczas łatwiej można zauważyć kleszcze. Podczas przebywania w rejonach występowania kleszczy wskazane jest stosowanie repelentów (środków odstraszających kleszcze), zawierających DEET lub permetrynę, które należy rozpylać na ubranie i odsłoniętą skórę, z wyjątkiem twarzy (permetrynę stosuje się tylko na ubranie). Po każdym powrocie z terenów łąkowo-leśnych konieczna jest dokładna kontrola całej skóry, zwłaszcza pachwin, pach, okolic za małżowinami usznymi i fałdów skórnych.

Co robić po ukąszeniu przez kleszcza? Jak postępować z kleszczem?

W przypadku zauważenia kleszcza na ciele należy go jak najszybciej usunąć. Następnie trzeba oczyścić i zdezynfekować miejsce ukąszenia oraz obserwować to miejsce przez następny miesiąc. W razie pojawienia się jakichkolwiek objawów lub silnych obaw związanych z ukąszeniem warto zasięgnąć porady lekarskiej.

W jaki sposób usuwa się kleszcza?

Najlepiej jest usunąć kleszcza mechanicznie, na przykład za pomocą pęsety z cienkimi końcami. Najtrudniejsze do usunięcia są małe larwy lub nimfy oraz duże, opite krwią samice kleszczy. Najważniejsze jest by uchwycić kleszcza za głowę możliwie jak najbliżej skóry oraz uniknąć uciśnięcia tułowia. Szczegóły przedstawiono na rycinach. Amerykańskie CDC poleca, by kleszcza wyciągać bez ruchów rotacyjnych, ciągnąc go prostopadle do skóry, w kierunku przeciwnym do ułożenia aparatu gębowego, stopniowo zwiększając siłę. Miejsce wkłucia można umyć wodą z mydłem, a następnie zdezynfekować ranę za pomocą 70% alkoholu lub jodyny. Powinno się także umyć ręce oraz zdezynfekować pęsetę użytą do zabiegu.


Ryc. A-E. Za pomocą pęsety (najlepiej zakrzywionej) uchwyć kleszcza za główkę jak najbliżej skóry. Usuń kleszcza poprzez pociąganie go jednostajnym ruchem pionowo do góry.

Jak usunąć główkę lub pozostałe fragmenty kleszcza, jeżeli dojdzie do ich oderwania?

Pozostały fragment kleszcza należy spróbować usunąć pęsetą, tak samo jak kleszcza, ewentualnie jałową igłą – podobnie jak usuwa się drzazgę. Istotne jest, jak duży fragment kleszcza pozostał w ranie. Jeśli jest to tylko fragment aparatu gębowego, bez głowy, to prawdopodobnie nie zwiększa to istotnie ryzyka zakażenia boreliozą i innymi chorobami przenoszonymi przez kleszcze, może jedynie podrażniać skórę. Wówczas można poprzestać na zdezynfekowaniu rany. Jeżeli natomiast w skórze pozostał większy fragment, którego nie potrafimy samodzielnie usunąć, warto zwrócić się o pomoc do lekarza. Im szybciej kleszcz zostanie usunięty, tym mniejsze jest ryzyko zakażenia. W pierwszych 24 godzinach ryzyko przeniesienia czynników zakaźnych jest stosunkowo małe, znacznie zwiększa się ono dopiero po około 24 godzinach.

Czy ugryzienie przez kleszcza boli?

Ugryzienie przez kleszcza jest bezbolesne. Podczas wkłuwania aparatu gębowego kleszcz wydziela substancje znieczulające, dlatego osoba, na której żeruje kleszcz najczęściej o tym nie wie i odkrywa kleszcza przypadkowo.

W jaki sposób kleszcze rozpoznają swoje ofiary?

Kleszcze rozpoznają swoje ofiary po zapachu, ciepłocie ciała oraz wydychanym dwutlenku węgla. Kleszcz szuka na człowieku miejsca pokrytego cienką skórą, wilgotnego i dobrze ukrwionego. Najchętniej wybiera miejsca pod kolanami, pod pachą, kark oraz obszary u nasady włosów.

Co to są choroby przenoszone przez kleszcze?

Chorobami-przenoszonymi przez kleszcze nazywa się choroby zakaźne, którymi ludzie zarażają się za pośrednictwem ukąszeń przez kleszcze pełniące rolę przenosicieli (wektorów) choroby. W Polsce należą do nich: borelioza z Lyme, gorączka Q, tularemia, bartonelloza, babeszjoza, erlichioza (anaplazmoza), kleszczowe zapalenie mózgu oraz riketsjozy z grupy gorączek plamistych.

Borelioza z Lyme

Wieloukładowa choroba wywołana przez bakterie, krętki z rodzaju Borrelia.

Gorączka Q

Bakteryjna choroba odzwierzęca, której źródłem są owce i bydło. Czynnikiem etiologicznym są Gram-ujemne pałeczki z rodzaju Coxiella.

Tularemia

Ostra choroba bakteryjna zwierząt i człowieka wywołana przez pałeczkę Francisella tularensis, którą przenoszą kleszcze oraz komary. Cechą charakterystyczną choroby jest silny odczyn ze strony węzłów chłonnych.

Bartoneloza

Odzwierzęca choroba zakaźna wywołana przez bakterie rodzaju Bartonella, zazwyczaj przenoszona na człowieka w wyniku podrapania przez zwierzęta, sporadycznie przez ukąszenia kleszczy. Chorobę, określaną też jako choroba kociego pazura wywołuje Bartonella henselae lub Bartonella clarridgeiae.

Erlichioza czyli anaplazmoza

Odkleszczowa choroba zakaźna, którą wywołują Gram-ujemne bakterie Anaplasma phagocytophilum.

Kleszczowe zapalenie mózgu

Wirusowa choroba ośrodkowego układu nerwowego przenoszona przez kleszcze oraz niepasteryzowane mleko i wytworzone z niego produkty mleczne. Czynnikiem etiologicznym są wirusy z rodziny Flaviviridae.

Riketsjozy z grupy gorączek plamistych

Gorączka plamista (ang. spotted fever) to grupa odkleszczowych chorób zakaźnych wywołanych przez riketsje. W poszczególnych rejonach geograficznych chorobę wywołują różne gatunki riketsji. W Europie występuje gorączka plamista wywołana przez Rickettsia conori przenoszona przez kleszcze psie Rhipicephalus sanguineus.

Data utworzenia: 24.02.2017
Choroby przenoszone przez kleszczeOceń:
(5.00/5 z 2 ocen)
Wysłanie wiadomości oznacza akceptację regulaminu
    • ela
      2018-05-31 17:24
      W artykule zostało wspomniane, że w Szwajcarii praktycznie kleszczy nie ma. Stale mieszkam w Polsce, ale jedyne 3 ukąszenia jakich osobiście doświadczyłam, miały miejsce w Szwajcarii, koło Zurychu... Tu też widziałam, jak ze skóry psa odpadł taki wielkości czarnej jagody. Zurych nie leży wysoko. W górach faktycznie może ich nie być, ale lepiej uważać. Pozdrawiam i dziękuję za tę stronę. Elaodpowiedz
    • Romualda
      2018-05-10 16:02
      Witam.Okolo miesiaca temu, moj domowy kot, ugryzl mnie w łydke. Po czterech dniach wytworzyła się czerwona grodka z krostką. Przemyłam wodą utleniona, zakładam opatrunek z Oxycortu, ale nie pomaga. Zaczerwienie utrzymuje się ,jest bezbolesne. mAM BÓLE STAWOWE I MIĘŚNIOWE, NIE WIEM CZY WIĄZAĆ TO Z UGRYZIENIEM. Proszę o porade ,czy powinnam udac się do lekarza?Dziękuję.Pozdrawiamodpowiedz
      • Anna
        2018-05-16 15:56
        Mam nadzieję, że poszła Pani do lekarza... Lepiej dmuchać na zimne...odpowiedz

Zaprenumeruj newsletter

Na podany adres wysłaliśmy wiadomość z linkiem aktywacyjnym.

Dziękujemy.

Ten adres email jest juz zapisany w naszej bazie, prosimy podać inny adres email.

Na ten adres email wysłaliśmy już wiadomość z linkiem aktywacyjnym, dziękujemy.

Wystąpił błąd, przepraszamy. Prosimy wypełnić formularz ponownie. W razie problemów prosimy o kontakt.

Jeżeli chcesz otrzymywać lokalne informacje zdrowotne podaj kod pocztowy

Nie, dziękuję.

Aktualności

  • GIS ostrzega przed bakterią w mrożonych warzywach
    Mrożona kukurydza słodka jest prawdopodobnym źródłem ogniska zatruć listeriozą, które wystąpiło w pięciu europejskich krajach – informuje Główny Inspektorat Sanitarny i przypomina, że większość mrożonych warzyw należy przed jedzeniem ugotować.
  • Aby uniknąć kleszcza, najlepiej chodzić własnymi ścieżkami
    Wędrowanie po lesie ścieżkami, z których korzystają dzikie zwierzęta, wyraźnie zwiększa ryzyko ataku kleszcza - wynika z badań polsko-słowackich. Prawdopodobieństwo spotkania kleszcza na leśnych duktach jest nawet 7 razy większe, niż choćby w zaroślach.
  • Zlecenie ciężarnej testu na HIV to obowiązek lekarza
    Każdy lekarz prowadzący ciążę ma obowiązek zlecić kobiecie ciężarnej wykonanie testu w kierunku HIV – przypominają eksperci kampanii edukacyjnej „Mam czas rozmawiać”. To może uchronić dziecko przed zakażeniem - zaznaczają.